Bir selam bazen bir kapıyı açar, bazen bir tartışmayı. Günlük hayatta ağzımızdan neredeyse refleksle çıkan sözler, durup düşününce beklenmedik sorular doğurur. Birine “Selâmün aleyküm” demek… Bu basit gibi görünen ifade, gerçekten “doğru” mudur? Doğruysa neye göre, kime göre, hangi bilgiye ve hangi varlık anlayışına göre? Belki de asıl soru şudur: Bir sözün doğruluğunu belirlerken hangi ölçütleri kullanıyoruz ve bu ölçütler bize ne söylüyor?
Bu yazı, “Selâmün aleyküm demek doğru mu?” sorusunu tek bir cevaba indirgemeden; etik, bilgi kuramı (epistemoloji) ve ontoloji perspektiflerinden ele alan felsefi bir deneme olarak ilerliyor. Amaç kesin yargılar vermek değil; düşünmeyi derinleştirmek, alışıldık olanı yeniden sorgulamak.
Bir Selamın Ardındaki Anlam Katmanları
“Selâmün Aleyküm” Ne Söyler?
“Selâmün aleyküm”, kelime anlamıyla “selam sizin üzerinize olsun” demektir. Barış, esenlik ve iyi niyet dileğini içerir. Bu yönüyle yalnızca bir hitap biçimi değil; bir ilişki kurma, bir temas başlatma eylemidir. Felsefi açıdan bakıldığında ise bu ifade, dilin dünyayla kurduğu ilişkinin küçük ama yoğun bir örneğidir.
Dil Bir Eylem midir?
J. L. Austin’in söz edimleri kuramına göre bazı ifadeler yalnızca bir durumu betimlemez, aynı zamanda bir eylem gerçekleştirir. “Selâmün aleyküm” demek de böyledir: Söyleniş anında bir niyet beyanı, bir ilişki daveti içerir. Bu noktada “doğru”luk, salt dilbilgisel değil; bağlamsal ve ilişkisel bir mesele hâline gelir.
Etik Perspektiften: Niyet, Saygı ve İlişki
Bir Selamın Ahlaki Değeri Var mıdır?
Etik, doğru ve yanlış eylemleri sorgular. Peki bir selam vermek ahlaki bir eylem midir? Aristoteles’in erdem etiği açısından bakıldığında, selamlaşma toplumsal uyumu ve dostluğu besleyen bir pratiktir. Doğru zamanda, doğru niyetle söylenen bir selam, erdemli bir karakterin göstergesi olabilir.
Niyet mi, Sonuç mu?
Burada farklı etik yaklaşımlar devreye girer:
– Kantçı etik açısından, önemli olan niyettir. “Selâmün aleyküm” derken karşındakini bir araç değil, bir amaç olarak mı görüyorsun?
– Faydacı etik açısından ise sonuç belirleyicidir. Bu selam, ilişkide barış mı yaratıyor, yoksa dışlayıcılık mı?
Bazı bağlamlarda bu ifade, samimi bir iyi niyet göstergesiyken; başka bağlamlarda karşı tarafı rahatsız edebilir ya da yanlış anlaşılabilir. Bu da bizi etik bir ikileme götürür: İyi niyetle söylenen bir söz, olumsuz bir etki yaratıyorsa hâlâ “doğru” mudur?
Çağdaş Etik Tartışmalar
Güncel etik literatürde, özellikle çokkültürlü toplumlar bağlamında “mikro-etik” tartışmaları öne çıkar. Küçük gündelik pratiklerin —selamlaşma gibi— güç ilişkileri ve aidiyet duyguları üzerindeki etkisi sorgulanır. “Selâmün aleyküm” demek, bazıları için kapsayıcı bir çağrı, bazıları için ise kimlik vurgusu olarak algılanabilir.
Bilgi Kuramı Perspektiften: Doğruluk Ne Demektir?
Bir İfadenin Doğru Olduğunu Nasıl Biliriz?
Epistemoloji, bilginin kaynağını ve doğruluğunu sorgular. “Selâmün aleyküm demek doğru mu?” sorusu, burada “doğru”nun ne anlama geldiğiyle yüzleşmemizi sağlar. Doğruluk:
– Geleneğe mi dayanır?
– Toplumsal uzlaşıya mı?
– Bireysel deneyime mi?
Otorite ve Gelenek
Bazı insanlar için bu ifadenin doğruluğu, dini ve kültürel otoritelerden beslenir. Gelenek, burada bir bilgi kaynağıdır. Hans-Georg Gadamer’in hermenötik yaklaşımı, geleneğin yalnızca geçmişten gelen bir yük değil, anlam üretiminin aktif bir parçası olduğunu savunur.
Şüphe ve Yoruma Açıklık
Öte yandan, Descartes’ın metodik şüphesi bize şunu hatırlatır: Alışıldık olan da sorgulanabilir. Bir selamın “doğru” olup olmadığı, bağlama göre değişiyorsa, o zaman doğruluk sabit değil; durumsaldır. Bu da bilgiyi mutlak olmaktan çıkarır, ilişkisel bir zemine taşır.
Güncel Tartışmalar
Çağdaş epistemolojide bağlamsalcılık, bilginin doğruluğunun içinde bulunulan koşullara göre değiştiğini savunur. Bu açıdan bakıldığında, “Selâmün aleyküm” ifadesinin doğruluğu da sosyal, kültürel ve bireysel bağlama bağlıdır.
Ontoloji Perspektiften: Selamlaşmanın Varlık Anlamı
Bir Selam, Bir Varlık İlişkisi midir?
Ontoloji, var olanın ne olduğunu sorar. Martin Heidegger’e göre insan, dünyada başkalarıyla birlikte-var-olan (Mitsein) bir varlıktır. Selamlaşma, bu birlikte-var-oluşun gündelik ama temel ifadelerinden biridir.
“Ben” ve “Öteki” Arasında
Emmanuel Levinas, etiği ontolojinin önüne koyar ve “öteki” ile karşılaşmayı felsefenin merkezine yerleştirir. Birine “Selâmün aleyküm” demek, ötekinin varlığını tanıma ve ona yönelme anıdır. Bu anlamda, selamlaşma yalnızca söz değil; varoluşsal bir temastır.
Modern Dünyada Selamın Ontolojisi
Dijital çağda selamlaşma biçimleri değişiyor: Emojiler, kısa mesajlar, otomatik yanıtlar… Bu bağlamda “Selâmün aleyküm” gibi geleneksel ifadeler, varoluşsal bir süreklilik hissi de yaratabilir. Ontolojik olarak bu, hızlanan dünyada anlamı yavaşlatan bir durak gibidir.
Felsefi Modeller ve Çağdaş Örnekler
İletişim Etiği ve Kamusal Alan
Jürgen Habermas’ın iletişimsel eylem kuramı, anlamlı iletişimin karşılıklı tanınma ve rızaya dayandığını savunur. Selamlaşma, bu iletişimsel zeminin ilk adımıdır. Ancak kamusal alanda hangi selamın “uygun” olduğu, güç ilişkileri ve çoğulculuk tartışmalarıyla iç içedir.
Somut Bir Örnek
Bir iş yerinde ya da okulda “Selâmün aleyküm” demek, kimi zaman sıcak bir bağ kurarken, kimi zaman tarafsızlık beklentisiyle çatışabilir. Bu durum, etik niyet ile toplumsal algı arasındaki gerilimi görünür kılar.
Sonuç Yerine: Cevaptan Çok Soru
“Selâmün aleyküm demek doğru mu?” sorusu, tek bir doğru cevabı olan bir problem gibi görünse de, aslında bizi düşünmeye davet eden bir eşiktir. Etik açıdan niyet ve etkiyi, bilgi kuramı açısından doğruluğun kaynağını, ontoloji açısından ise varlıkla kurduğumuz ilişkiyi sorgulatır.
Girişte sorduğumuz soruya geri dönelim: Bir sözün doğruluğunu kim belirler? Belki de cevap, ne yalnızca gelenekte ne de bireysel tercihte gizlidir. Belki de doğruluk, her karşılaşmada yeniden kurulan kırılgan bir dengedir.
Sen birine “Selâmün aleyküm” dediğinde ne hissediyorsun? Bu söz, senin için bir inanç ifadesi mi, bir nezaket biçimi mi, yoksa alışkanlık mı? Sana söylendiğinde hangi duygular uyanıyor? Rahatlık, yakınlık, mesafe ya da belirsizlik?
Bu soruların kesin cevapları olmayabilir. Ama belki de felsefenin asıl değeri burada yatar: Günlük hayatın en sıradan anlarında bile bizi durdurup düşünmeye çağırmasında. Bir selamda bile varoluşu, bilgiyi ve etiği yeniden sorgulayabiliyorsak, belki de hâlâ birlikte düşünmenin bir yolu vardır.